डॉलरच्या देशा - भाग एक

कोल्हापूरहून रात्री बोरीवलीच्या गाडीत बसलो. सोबत आई,बाबा आणि शेजारच्या एक काकू ज्यांच्या नातेवाईकांकडे आम्ही उतरणार होतो.

पहाटे साडे पाच वाजता गाडी पार्ल्याला थांबली. तिथे सारं सामान उतरवून घेतलं आणि रिक्षा करून त्या नातेवाईकांकडे गेलो. दिवसभर विश्रांती घेतली.

संध्याकाळी साधारण साडे पाच वाजता अचानक लक्षात आलं की आपल्या पाठीची सॅक जिच्यात एक फ़ाईल होती जिच्यात आयुष्यभराचे सारे ओरिजिनल सर्टिफ़िकेट्स होते ती आपण कुठेतरी विसरलो आहोत.

पायाखालची जमीन/वाळू/कार्पेट वगैरे सगळं सरकलं.

पोटात गोळा नंबर १.

शांतपणे विचार केल्यावर आठवलं की रात्री गाडीत माझ्याच सीटच्या खाली सॅक ठेवली होती. कधी नव्हे ते ट्रॅव्हल्स चं तिकीट ठेवलं होतं जपून. फ़ोन लावले. ड्रायव्हरचा नंबर घेतला. त्याला फ़ोन केला. त्यानं सांगितलं, ’सॅक आहे. बोरीवलीला फ़्लायओव्हरखाली गाडी थांबली आहे. येउन घेउन जा.’ आवाज येईल इतक्या जोरात माझा जीव भांड्यात पडला.

मग गडबडीने गाडीतून गेलो. सॅक,फ़ाईल सगळं ताब्यात घेउन सात वाजेपर्यंत परत आलो.

वाटलं की चला, संपलं सगळं. पण ही फ़क्त सुरवात होती...

सव्वा नऊ वाजता छत्रपती शिवाजी महाराज अंतरराष्ट्रीय विमानतळावर पोचलो. सगळ्यांचा निरोप घेउन, बहिणीशी फ़ोनवर बोलून आत गेलो. पहिल्या रांगेत उभा राहिलो. तिथल्या अधिकार्याने आय-२० आणि पारपत्र मागितलं. दिलं. त्यावर माझं शॆक्षणिक वर्ष १५ जून ला सुरू होणार आहे असं लिहिलं होतं. त्याने मला तारीख दाखवली. २१ जून. म्हणला की असं उशीरा जाता येणार नाही.

पोटात गोळा नंबर २.

मी सांगितलं की माझ्या प्राध्यापकांना ई-मेल लिहून त्यांची परवानगी घेतली आहे. हे ऎकल्यावर तो मला तिथंच थांबवून गायब झाला. ५-१०- तब्बल १५ मिनिटांनी तो परतला. हातात कागदपत्रं दिली आणि पुढे जाण्याची परवानगी दिली.

सगळ्या बाबींची पूर्तता करून विमानात बसलो. विमानाने थोड्या वेळात आकाशात झेप घेतली. काही तास उलटले. अचानक लक्षात आलं की पॅंटच्या खिशात पाकीट नाहीये. त्यात १००० रूपये, दुचाकीचा परवाना आणि इतर महत्त्वाच्या गोष्टी होत्या.

पाठीची सॅक, गळ्यातली पिशवी तपासली. कुठेच नाही.

पोटात गोळा नंबर ३.

परिचारिकेला जाउन सांगितलं की पाकीट हरवलंय. ती म्हणाली की आम्हाला एक पाकीट मिळालंय. तुझंच आहे का बघ. बघितलं. माझंच होतं. तिचं आणि ज्या गुज्जू आजोबांनी ते पडलेलं उचलून तिला दिलं होतं त्या दोघांचे तीन-तीनदा आभार मानून जागेवर परतलो.

म्हणलं की आता तरी संपलं सगळं. पण...

विमान अटलांटाच्या विमानतळावर उतरलं. मी सारं सामान गोळा करून बाहेर पडत होतो. विमानाच्या बोगद्यात असतानाच असं वाटलं की बाजूला थांबून परत एकदा सारं सामान तपासावं. तपासलं. सगळं जागेवर होतं. सगळं. फ़क्त तेच एक पाकीट सोडून.

पोटात गोळा नंबर ४.

परिचारकाला सांगितलं. पाकीट आत राहिलंय. तो आश्चर्यचकित. "परत"? "हो". मग मला तिथेच थांबवून तो आत गेला. बर्याच वेळाने बाहेर आला. पाकीट हातात घेऊन. पाकीट कुठे सापडलं हे विचारायचं भानही मला राहिलं नाही. मग आमचा विमानचालक, मुख्य परिचारक आणि मी एकदमच विमानतळावर आलो. त्यांनी मला पुढच्या प्रवासासाठी शुभेच्छा दिल्या. मनात म्हणलं , ’आता कशाला हव्यात शुभेच्छा?’ पण...

सामान तपासणीच्या रांगेत मी सर्वात शेवटी. अखेरीस माझा नंबर यायला सव्वा नऊ वाजले. तपासणी करून पुढे आलो. मग कळलं की अंतर्देशीय विमानतळासाठी एका रेल्वेतून जावं लागतं. बरीच पायपीट केल्यावर रेल्वे दिसली. चढलो. अर्थातच मला शेवटच्या स्थानकावर उतरायचं होतं. ते आलं, उतरलो. वेळ बघितली. ९:३०. १० वाजता माझं रॅले - डरहम चं विमान सुटणार होतं. त्या आधी चेक-इन. टर्मिनल नंबर बघितला. ३४. मी पहिल्या टर्मिनल ला होतो आणि ते विमानतळ एवढं मोठं आहे की मला ३४ नंबर दिसतही नव्हता.

पोटात गोळा नंबर ५.

सामान घेऊन पळत सुटलो. अखेरीस नंबर ३२ पर्यंत आलो. ३४ समोर दिसत होता. तेव्हढ्यात लक्ष आजूबाजूला गेलं. भिंतीवर निळे स्क्रीन्स होते आणि लोक त्यावर काहीतरी पाहत होते. पाहिलं. विमान नंबर आणि टर्मिनल नंबर लिहिला होता. माझ्या विमानाचा टर्मिनल नंबर पाहिला. तो बदलून ३४ चा २ झाला होता.

परत सामान घेऊन उलटा पळत सुटलो.

अखेरीस २ वर आलो. वेळ ९:५०. शेवटची सूचना दिली जात होती. गडबडीने गेलो. विमानात बसलो.

तासाभराने विमान रॅले - डरहम विमानतळावर उतरलं. बॅगेज क्लेम च्या पट्ट्याच्या इथे जाउन उभा राहिलो. बर्याच वेळाने माझ्या बॅग्स आल्या. घेतल्या. बाहेर आलो.

अमोल न्यायला येणार होता. अर्धा तास झाला. त्याचा पत्ताच नाही. फ़ोन करावा म्हणलं तर माझ्याकडे रोमिंग असलेलं कार्ड नव्हतं आणि जवळ पे-फ़ोन नव्हता.

अखेरीस तिथल्या एका माणसाला फ़ोन देण्याची विनंती करणार इतक्यात माझ्यासमोर गाडी थांबली. अमोल आला होता. मी सगळं सामान गाडीत टाकलं. गाडी सुरू झाली. मी गळ्यातल्या पिशवीतली सगळी कागदपत्रं तपासली. काहीही विसरलो नव्हतो. गाडी विमान तळातून बाहेर पडली. मुख्य रस्त्यावर आली.

मी आजूबाजूला पाहिलं. चौपदरी रस्ते. गर्द झाडी. भरधाव जाणार्या गाड्या. आणि मग मला ती जाणीव येऊन भिडली -

जवळपास एक वर्षाच्या अथक प्रयत्नांनंतर, अनेक अडचणींना तोंड दिल्यानंतर, आप्त आणि मित्रांच्या मदतीच्या आणि अगणित स्नेह्यांच्या शुभेच्छांच्या बळावर मी एका स्वप्नाची पूर्तता पाहत होतो.

मी अखेरीस अमेरिकेला पोचलो होतो...

हंगामा है क्यॊं बरपा?

घुट घुट के मर रहे थे, इक घूंट ने पीना सिखा दिया
हां सच है हमे शराब ने जीना सिखा दिया

क्यूं सफ़ेद चांद के है आज हर गली में चर्चे?
कल सुनहरी चांदनीने मेरे पैमानोंको छू दिया

कभी मिलना था खुद से यूं के खुदा भी ना याद आए
मैखाने में खुदीने खुद खुदासे मिला दिया

कहां खत्म होते है ये हसरतोंके सिलसिलें?
बस एक जाम ने हर हसरत को मिटा दिया

हसने को तो हमभी हसते है ए सनम
वो एक शाम थी जिसने हमे रोना सिखा दिया

मागणे माझे भगवंता

मागणे माझे भगवंता
एकदा पुरे करी
सोडूनी ती शेषशय्या
पाय ठेवी पृथ्वीवरी

दावितो फ़िरवूनी तुजला
आमुची आयटी सिटी
डॉलर आहे देव इथला
अन तयाचे दास किती

ही पहा आली फ़रारी
थंड निळी ती कॅब असे
गरूडयान का आठविशी?
झडली तयाची सर्व पिसे


असे इथे सेंट्रलाईज्ड एसी
थंडीत काटा येई पटकन
भूषविती अंगावर सारे
युनाईटेड कलर्स ऑफ़ बेनेटन


हिरवळ सामोरी दिसते जरी
पाय न ठेवी तिजवरी
असशील मोठा भगवंत तू पण
ऍक्सेस कार्डाविण न एंट्री


हा आला कॅफ़ेटेरिया, इथे
कोणताही जिन्नस असे
अमृत न मागती कोणी अन
विष ’आउट ऑफ़ स्टॉक’ असे

तहान तुजला लागली का
वससी क्षिरसागरी तरी?
पाणी नसे या यंगिस्तानी
पेप्सी मिळते जरी


या धुराच्या पडद्यामागे
सॉफ़्टवेअर इंजिनियर दिसे
’सर’ म्हणती सारे याला, हा
’सरेल का जीवन?’ पुसे

मागणे माझे भगवंता
एकदा पुरे करी
स्पष्ट सांग रे, काय प्रयोजन
माझे या पृथ्वीवरी?

खामोश रात

रात्रीची दहाची वेळ. नेमके दिवे गेले. खूप उकडत होतं म्हणून टेरेसवर पोचलो. एका आज्जी आजोबांचा अपवाद वगळता टेरेस बिलकूल रिकामं. रूममेटला वर चलण्याचा आग्रह करूनही तो आलाच नाही. त्यामुळे मी एकटाच.

तसे दुकटे देखील असतेच कोण? सगळेच असतात आपले आपले

आपले आपले म्हणले तरी आपण कुठे असतो आपले?

हं. ’आयुष्यावर बोलू काही’ बघितल्यापासून संदिप खरे अगदी डोक्यात फ़िट्ट बसलाय. कुठेही काहीही प्रसंग असला की याची आपली कविता तयार. छे! इतकं काय ते प्रभावित व्हायचं कुणाच्या तरी कवितांनी! स्वत:ला जमायला हवं आता काहीतरी.

अशा वेळी वाटते काहीतरी लिहावे अशा वेळी वाटते काहीतरी लिहावे

कवितेची आवड वेगळी आणि कविता करणे वेगळे

पुरे. पुरे. दुस-या कुणाची कविता आपल्या ब्लॉगवर टाकू नये. त्याने आपल्या ब्लॉगची किंमत कमी होते.

कुठे होतो बरं मी? हा. तर टेरेसवर बसलेले आजी आजोबा थोड्या वेळात कंटाळून निघून गेले. माझ्या फ़े-या चालूच.

टेरेसच्या समोर एका बिल्डिंगच्या खिडक्या. खिडकीतून दिसणारा जिना. फ़िरता फ़िरता सहज लक्ष गेलं अन दिसली जिन्यात बसलेली एक मुलगी. माझ्या अगदी समोर. मध्ये दहा फ़ुटांचं अंतर. नजर खिळणं की काय ते झालं. इतका अंधार की चेहरा दिसत नव्हता. पण तिने माझ्या नजरेला नजर भिडवली आहे हे त्या अंधारातही जाणवलं.

अचानक उजळला तिचा चेहरा पेटत्या स्फ़ुल्लिंगाच्या उजेडात. तो प्रकाश तिच्या चेह-यावर स्थिरावतो आहे इतक्यातच धुराच्या लोटाच्या पडद्याआड गेली ती. अस्पष्ट , अंधुक , अनोळखी. विस्मित झालेला मी.

दिवे लागले. मी चमकलो तिच्या हातातील सिगारेट पाहून.

धन्यवाद तिचेच मानावेसे वाटत होते राहून राहून.

खामोश होती रातच ती अन रोशन झाला तिचा चेहरा

गाण्याचा या अर्थ वाटतो आता आणखीन गहिरा गहिरा

हे जर्रा संदिप खरे टाईप वाटत नाहीये का? हं ........नो कमेंटस.

बेदरकारपणे सिगारेट ओढत बसली होती ती. जिना उतरणा-या तिच्या सहका-यांशी बोलत होती. मला कुतूहल वाटलं. ही अशी, इथे , या वेळी काय करतेय? सिगारेट फ़ुंकणं यामागे फ़क्त नियम धुडकावणं आहे की प्रश्नांसमोर हतबल झाल्याने पत्करलेली शरणागती?

अचानक ती उठली. उरलेलं सिगारेटचं थोटूक चुरगाळून फ़ेकून देत पाय-या उतरत शेजारच्या हॉलमध्ये शिरली. टेबलावर पर्स ठेवली. खुर्ची पुढे ओढून बसली. हेडफ़ोन कानावर अडकवत काहीतरी बोलली. कळलं नाही. पण पुढचे शब्द मात्र काचेची भिंत पार करत माझ्यापर्यत येउन पोचले होते. ’मे आय हेल्प यू?’

आणखी एक रात्र तिची कॉल सेंटर मधली. कदाचित फ़क्त दोन सिगारेटच्या मधली वेळ बनलेली तिची जिंदगानी. आणि पुन्हा एकदा माझ्या मदतीला धावणारा संदिप खरे.

आता आठवताहेत ते फ़क्त काळेभोर डोळे

बाकी सारे आकार उकार होकार नकार

मागे पडत चाललेल्या स्टेशनासारखे

मागे मागे जात जात पुसटत चालले आहेत

पुसत जावेत ढगांचे आकार आणि उरावं एकसंध आभाळ

तसा भूतकाळ

त्याच्या छातीवर गवताची हिरवीगार कुरणं

भरून आलेली गाफ़ील गाणी

काळेसावळे ढग

आणि पश्चिमेच्या वक्षाकडे रोखलेले बाणाकृतीतील बगळे

आता आठवताहेत ते फ़क्त काळेभोर डोळे

गुलजारच्या नव्या कविता

’दस कहानिया’ या चित्रपटासाठी गुलजारने लिहिलेल्या आणि अनुक्रमे अनुपम खेर आणि नाना पाटेकरने वाचलेल्या या कविता.

बौछार

मै कुछ कुछ भूलता जाता हू अब तुझको
तेरा चेहरा भी धुंदलाने लगा हॆ अब तखय्युल मे

बदलने लगा है अब वो सुबह शामका मामूल जिसमे
तुझसे मिलनेका एक मामूल भी शामील था

तेरे खत आते रहते थे तो मुझको याद रहते थे
तेरी आवाजके सुर भी

तेरी आवाज को कागज पे रखके मैने चाहा था के पिन करलू
वो जैसे तितलीयोंके पर लगा लेता है कोई अपने अल्बम में

तेरा ’बे’ को दबाकर बात करना
’वॉव’ पर होठोंका छल्ला गोल होकर घूम जाता था

बहोत दिन हो गये देखा नही
न खत मिला कोई

बहोत दिन हो गये सच्ची
तेरी आवाज की बौछार में भीगा नहीं हूं मै

मै कुछ कुछ भूलता जाता हू अब तुझको
तेरा चेहरा भी धुंदलाने लगा हॆ अब तखय्युल मे

बदलने लगा है अब वो सुबह शामका मामूल जिसमे
तुझसे मिलनेका एक मामूल भी शामील था



तेरे उतारे हुवे दिन

तेरे उतारे हुवे दिन टंगे है लॉन मे अबतक
न वो पुराने हुए है न उनका रंग उतरा
कहीसे कोईभी सीवन अभीतक नही उधडी

इलाईची के बहुत पास रखे पत्थर पर
जरासी जल्दी सरक आया करती है छॉव
जरासा और घना हो गया है वो पौधा

मै थोडा थोडा वो गमला हटाता रेहता हूं
फ़कीरा अब भी वही मेरी कोफ़ी देता है

गिलेरीयोंको बुलाकर खिलाता हूं बिस्कुट
गिलेरिया मुझे शक की नजर से देखती है
वो तेरे हातोंका मस जानती होंगी

कभी कभी जब उतरती है चील शामकी छतसे थकीथकीसी
जरा देर लॉन में रूककर सफ़ेद और गुलाबी मसूंबेके पौधोमे घुलने लगती है
के जैसे बर्फ़ का टुकडा पिघलता जाये व्हिस्की मे

मे स्कार्फ़ दिनका गलेसे उतार देता हूं
तेरे उतारे हुवे दिन पेहेनके अबभी मै तेरी मेहेक में कई रोज काट देता हूं

तेरे उतारे हुवे दिन टंगे है लॉन मे अबतक
न वो पुराने हुए है न उनका रंग उतरा
कहीसे कोईभी सीवन अभी नही उधडी

प्रेमा तुझा रंग कसा?

१४ फ़ेब्रुवारीला व्हॅलेंटाईन जो सुरु झालाय तो संपायचं नाव़च घेत नाहीये. जिकडे बघावं तिकडे ’प्रेमं’ दिसताहेत. कुठे नुकतीच सुरवात आहे. कुठे बर्याच विरहानंतरच्या गाठी आहेत. कुठे वाट बघणं चालू आहे तर कुठे अंदाज घेणं. Love is indeed in the air.

या सगळ्यात अभाव जाणवतोय तो प्रथमदर्शनी प्रेमाचा. आमचंच दुर्देव. स्वत:च्या बाबतीत सोडाच पण इतरही कुठे ’पाहताच ती बाला’ असं ऎकायला मिळत नाही. असंख्य पर्यायांची उपलब्धता हे असेल का कारण? तसं तर नुसतं ’प्रेम’ तरी कुठे पुस्तकातल्यासारखं दिसलंय? सगळं अगदी आलबेल असेल, आवडीनिवडी जुळत असतील, परिस्थिती समान असेल तर सोयिस्कररित्या एकत्र राहणं , फ़िरणं म्हणजे प्रेम का? डोक्याला कसलाही त्रास नको. अजिबात. प्रेमासाठी थांबणारा ठरतो अव्यवहारी भावनिक मूर्ख.

छे! प्रेम ही संकल्पनाच फ़ार क्लिष्ट आहे. म्हणजे एकीकडून देवदास प्रॅक्टिकल नव्हता म्हणून बोंबलायचं आणि दुसरीकडून The Great Gatsby चा शेवट वाचून हळहळायचं.

विशुद्ध,उदात्त,सोयिस्कर,एकतर्फ़ी. किती प्रकार प्रेमाचे. नक्की कुठला ’चांगला’? कुठला ’खरा’? कुठे फ़सवणूक आहे? कुठे सोय? अर्थात हे प्रश्नही आम्हालाच पडतात. इतरांचं आनंदात चाललंय. पोरगी पटायला हवी, मुलाला गटवायला हवा, ही बरी आहे, हा हुशार आहे ( म्हणजे future prospectus चांगलं आहे), च्यायला आता गर्लफ़्रेन्ड पायजेच वगॆरे वगॆरे. ’प्रेम’ पाहिजे असं म्हणणारे कमी का झालेत? मागून मिळत नाही म्हणून अपेक्षा ठेवायची नाही हा शहाणपणा एवढ्या लवकर आमच्या पिढीत निपजला कसा? कदाचित आधीच्याच पिढीत प्रेमाचा आणि प्रेमाच्या आग्रहाचा अभाव होता म्हणून असेल. किंवा प्रेमाचं प्रदर्शन त्यांनी कधी केलं नाही म्हणून ते आमच्यापर्यंत पोचलंच नसेल.

परमेश्वराने मुक्तहस्ते उधळलेल्या असंख्य भावभावनांतल्या सर्वोत्तम भावनेचा स्पर्श होवून आयुष्य उजळून निघावं हीच म्या अव्यावहारिकाची त्या जगन्नियंत्याचरणी प्रार्थना.

॥ सुखिया झाला ॥

प्रिय

कोरा कागद जितका कोरा तितकाच भरलेला.

भरलेला कागद फ़क्त त्यावरच्या शब्दांचा होवून राहतो. त्याच्यावर उमटणा-या प्रत्येक अक्षराची माळ पडते त्याच्या गळ्यात. मग पातिव्रत्याचं भान राखत तो फ़क्त आणि फ़क्त लिहिलेल्या अक्षरांशीच संग करतो.

त्यातूनही असतात काही, जे अक्षरांची बंधनं तोडून थेट भिडतात वाचकाच्या ह्रुदयाला. दाखवतात त्याला लेखकाचे अपुरे शब्द आणि त्यामागच्या अधु-या भावना.

को-या कागदाने मात्र छातीत रोखून धरलेली असतात विचारांची वादळं, दु:खाचे कढ आणि प्रेमाची एखादी गुलाबी झुळूक. It just keeps us guessing. काय उतरेल या कागदावर? लिहिली जातील का याच्यावर क्रांतीगीते? की हळूवार उतरेल एखादं प्रेमाचं द्वंद्वगीत? की गिचमिड अक्षर आणि कळकट मनाने यावर ओकला जाईल काळ्याकुट्ट शाईतून एखादा अश्लील मजकूर?

कुणास ठावूक.

कधी एखाद्या अस्सल पंजाबी संपूर्णसिंह गुलजार च्या हाती आलेल्या को-या कागदावर ’तेरे बिना जिंदगीसे शिकवा’ उतरतं तर कधी एका कर्नाटकातल्या प्रोफ़ेसराने लिहिलेल्या कागदावरची ’स्वामी’ किंवा ’ऑर्फ़ियस’ आतून हलवते.

एखाद्या तासाला वहीच्या शेवटल्या पानावरल्या ४ ओळी किंवा परिक्षा चालू असताना प्रश्नपत्रिकेच्या मागे उद्वेगाने लिहिलेली कविता असो, त्या बेट्या कागदाचं भविष्य काही भाकता येत नाही.

आजकाल को-या कागदावरून नजर ह्टत नाही. लिहिण्यासारखं काही नसतं म्हणून नाही तर वाचण्यासारखं खूप काही सापडतं म्हणून....