Wednesday, October 3, 2012

कविता

तुझ्या स्वप्नाळू डोळ्यांवरती, केलेली एक कविता होती

घेऊन स्फूर्ती, जुळवून यमके चार कडव्यांवर नेली होती
तुझ्या स्वप्नाळू डोळ्यांवरती, केलेली एक कविता होती

तुझाही चश्मा अन माझाही चश्मा, भेदून पार गेली होती
तुझ्या स्वप्नाळू डोळ्यांवरती, केलेली एक कविता होती

नव्या वहीवर, नव्या पेनाने, जुन्याच शब्दांत खरडली होती
 तुझ्या स्वप्नाळू डोळ्यांवरती, केलेली एक कविता होती

कागद फाडून, बोळा करून, नेम धरून मारली होती
 तुझ्या स्वप्नाळू डोळ्यांवरती, केलेली एक कविता होती

चुकून चष्मेवाल्या तुझ्या मैत्रीणीला लागली होती
 तुझ्या - नव्हे  तिच्याच स्वप्नाळू डोळ्यांवरती, केलेली एक कविता होती

Monday, September 3, 2012

स्टँड बाय मी...

गेल्या वर्षीची गोष्ट आहे. आमच्या गावात लंडनहून आयात केलेले एक कंडक्टर ( बस चे नाही, पाश्चात्य शास्त्रीय संगीताचे) बीथोवन ची पाचवी सिम्फनी (फॅन नाही, धून) वाजवणार होते. बीथोवन ची पाचवी सिम्फनी ही जगातली सर्वप्रसिद्ध (आणि त्यामुळे सगळ्यात जास्त वेळा उचलली गेलेली) रचना आहे. रहमान भक्तांना जर युवराज सिनेमाच्या साऊंडट्रॅक मधला सलमान चा भयंकर मोनोलॉग ( अरेच्चा! ही तर टॉटोलॉजी झाली -  मोनो म्हणजे एक आणि लॉग म्हणजे ओंडका,  आणि सलमानच्या अभिनयाची रेंज बघता त्याला 'एक था ओंडका' असं म्हणायला काही हरकत नसावी..  असो! तर तो भयंकर मोनोलॉग) आठवत असेल तर त्यात मागे जी वाजते तीच बीथोवन ची पाचवी सिम्फनी.

त्यामुळे एवढी प्रसिद्ध रचना जर एखादा ऑर्केस्ट्रा ( आपल्याकडचा नव्हे - पोपटी शर्ट घातलेला माणूस सिंथसाइजर  बडवतोय आणि त्याच्या रथात पुढे 'सांगली की सुनिधी' झेपत नसताना 'शीला की जवानी' गातेय....) आपल्या गावात सादर करणार असेल तर अशी संधी कशाला चुकवा असं म्हणून अस्मादिकांनी कार्यक्रमाचं (अंमळ महाग) तिकीट काढलं.

आठवड्याच्या मध्यात कार्यक्रम असल्याने मी हापिसातून थेट कार्यक्रमाच्या ठिकाणी पोहोचलो. दार उघडून आत गेल्यावर समोर काउंटर वर एक म्हातार्‍या आज्जी तिकीटं तपासत बसल्या होत्या त्यांच्यापाशी जाऊन मी माझं तिकीट दिलं. जशी आज्जींची नजर तिकीटाकडून माझ्याकडे गेली तसा त्यांचा चेहरा पांढराफटक पडला. 'ह्यांना काय झालं आता?'  असा विचार करता करता माझ्या डोक्यात प्रकाश पडला. पाश्चात्य शास्त्रीय संगीताच्या कार्यक्रमांना जाताना सुटाबुटात जावं असा अलिखित नियम आहे आणि मी मात्र माझ्या ऑफिस च्या अवतारात  ( 'गजनी' पांढरे  शूज, टी शर्ट, जीन्स आणि वर हूडी ) तिथे धडकलो होतो. त्यामुळे माझं तिकीट तपासताना आज्जीनी येशू चा धावा चालवला होता.

अखेरीस मी सभागृहात प्रवेश करून माझ्या आसनावर स्थानापन्न झालो. समोर व्यासपीठावर बहुतांश वादक येऊन बसले होते.

  थोड्या वेळाने पहिल्या ओळीतले वादक आले आणि मग टाळ्यांच्या कडकडाटात कंडक्टर साहेबांनी प्रवेश केला. मग पुढले दोन तास ते वेगवेगळ्या रचना वाजवून घेत होते आणि प्रत्येक रचनेनंतर (आपल्याकडच्या ट्रॅवल्स च्या गाड्यांच्या चालकांसारखे) बाहेर जाऊन चहा पाणी करून परत येत होते. आणि त्यांच्या प्रत्येक एंट्री आणि एक्झिट ला प्रेक्षक उभे राहून टाळ्या पिटत होते.

कार्यक्रमाच्या उत्तरार्धात त्या 40-45 वादकांच्या ताफ्याने ती पाचवी सिम्फनी सादर केली आणि माझ्या कानांचं ( आणि डोळ्यांचं ) पारणं फिटलं. काही ठिकाणी तर असं वाटत होतं की उठून जोरात  'ब्राव्हो!' असं ओरडावं . पण पुन्हा त्यांच्या नियमावलीत सादरीकरण चालू असताना दाद देणं हे असंसकृतपणाचं लक्षण मानलं जातं. त्यामुळे इतरांसारखाच मी सुद्धा मान हलवून चोरटी दाद देत होतो.

मला राहून राहून आठवत होती ती वसंतोत्सवातली गुलाम अलींची मैफल. 'वो तेरा कंगन घुमाssssना याद है' मधल्या 'घुमाना' वर त्यांनी सुरांचा असा काही खेळ केला होता की त्याला दाद द्यायला गझल संपेपर्यंत थांबणं हा त्या गझलेचा, ती लिहिणार्‍या हसरत मोहानींचा आणि खुद्द गुलाम अलींचा अपमान ठरला असता.

जसा कार्यक्रम संपला तसे प्रेक्षक ( श्रोते ) उभे राहून टाळ्या पिटू लागले. हे 15 मिनिटं चाललं. मधल्या काळात आपल्या नावाला जागत कंडक्टर साहेब 2-3 दा बाहेर जाऊन पान तंबाखू करून परत आले. अखेरीस 'हे असलं कडक इस्त्रीच्या कपड्यात नाजून साजून दाद देणं आपलं काम नाही गड्या' असं स्वत:शी म्हणत मी बाहेर पडलो.

बाहेर येऊन बघतो तर समोर फुटपाथावर दोनेक पुरूष आणि 5-6 मुलं असा एक ब्यांड ड्रम्स आणि सॅक्सोफोन वर गाणी वाजवण्यात गुंग झाला होता. त्यांना समोर कोण आहे आणि कोण नाही, कोण उभं राहून दाद देतंय आणि कोण बसून राहिलंय यातल्या कशाचीच फिकीर पडली नव्हती.


मी त्यांच्याइथे पोहोचायला आणि त्यांनी बेन किंग चं 'स्टँड बाय मी '  वाजवायला एकच गाठ पडली. नकळत माझ्या पायांनी ताल धरला. कुठला ही बडेजाव न करता आणि बिना माईक चे ते सगळे रंगून गाणं वाजवत होते. त्यांचा तो उस्फूर्त आविष्कार बघून इतका वेळ रोखून धरलेला माझा श्वास मोकळा झाला.

आजूबाजूला पाहिलं तर माझ्यासारख्या अनेकांची तीच अवस्था झाली होती. नकळत टाय च्या गाठी सुटत होत्या, कोट अंगातून निघून खांद्यावर लटकत होते, पाय ताल धरत होते आणि हात टाळी पिटत साथ देत होते.



मला त्या क्षणी तिथे आणण्यासाठी कारणीभूत असलेल्या बीथोवन चे आभार मानत मी  'Darling Darling Stand.... By Me'  गुणगुणत घरी परतलो.

Sunday, April 22, 2012

साकी

भरे हुए पैमाने को, इस कदर बेरहमी से ठुकराया है 
साकी, ये कैसा दिन तूने आज हमें दिखलाया है 

इसी पैमानेसे छलकते थें कभी दोस्ती के वो सूर भी, 
तो फिर आज दुश्मनोंसा काम तुझे क्यूं रास आया है? 

दुनिया की बातें होती थी तुझ से जाम-ब-कफ अक्सर 
 आज उसी दुनिया के डर में बज्म से तू उठ आया है 

हमसफर भी था तू मेरा साकी, और हमसफीर भी
 इन सूनी राहोंमें हमने, आज खुद को अकेला पाया है

 आ लौटकर मैफिल में, मेरे हमराज, मेरे मूनिस
 तू है तो ये जाम है, वरना तो गम का साया है 


अर्थ  -
जाम-ब-कफ - मद्द्याचा प्याला हातात घेऊन 
बज्म - मेहेफिल 
हमसफीर - बरोबर गाणारा मित्र 
मूनिस - मित्र

Thursday, October 20, 2011

कैफियत

कितनोंसे मिला हूं मै, कोई तुझसा क्यों नही है?
तू मुझमें समाया है फिरभी, तू मुझसा क्यों नही है?

इकसाथ ही चल पडे थे, तय करने ये जिंदगी का सफर
गर  इकसाथ ही है पानी मंजिल, तो तेरा साथ क्यों नही है?

चेहरा जो तेरा दिख जाए, तो दिल को सुकूं आजाए
हरपल दीदार हो तेरे रूख का, ऐसे हलात क्यों नही है?

तेरी यादमें तडपकर, सदियॉँ बिताई हमने
कम्ब्ख्त सीने में जो धडकता है, वो पत्थर क्यों नही है?

किससे करें ये शिकवें, गर खुदा भी है तेरा आशिक
या तो तू आए या कयामत आए, ऐसा कोई मंजर क्यों नही है?

Friday, September 30, 2011

मितवा


कैसी हो? आशा करता हूँ की जैसी पहले थी, वैसी ही हो. एक तुम ही तो हो जो इस बदलती दुनीया में बदलती नहीं. वरना आजकल तो आईने में खुदको देखकर चौंकना भी नयी बात कहाँ रही हैं?

मितवा, कभी कभी सोचता हूँ, पता नहीं कबसे और किस चीज के पीछे (या किस चीज से दूर ?) भाग रहा हूँ. कितने साल हो गये. आजकल तो लगता हैं की सिर्फ़ कुछ गिने चुने लोग ही मेरे अपने हैं. किसी जगह को अपना कहने का सौभाग्य मेरे नसीब में कहाँ! किसी मुकाम पे अगर ठहर भी गया तो वहांपे, गुजरे मकामोंकी यादोंमें नोस्टॅल्जिक होते होते फ़िरसे सफ़र पे निकल पडता हूँ. और अब तो अगले कुछ साल मेरा काम ही सफ़र (अंग्रेजीमें भी!) करने का होगा. शायद अपनी किस्मत में ही भागंभाग लिखी हैं. इक्कीसबी सदीके बंजारे हो गये हैं हम!

इस भागादौडी का बस एक फ़ायदा है. याददाश्त कमजोर हो जाती हैं (और मेरी तो पहले से ही कमजोर हैं). कडवी यादें और झूटी कामियाबियाँ, धीरे धीरे  जेहेन से छूंटसी जाती हैं. बस हर दिन खुद को नये सिर्हे से देखता हूँ, समझता हूँ. पर कभी कभी ये साली जिंदगी भी अपना मजाक उडा लेती हैं. कलियां मांगी थी या कांटे ये तो याद रहा नहीं. पर काटोंसी हार दिखती हैं बस! कुछ चंद गिनी चुनी ख्वाहिशें तो कम से कम पूरी हों ऎसा सोचा था. पर सिर्फ़ दम निकलेगा ये नही सोचा था! कम्बख्त ये चीज ही ऎसी हैं. दूसरे को परखना तो दूर की बात हैं, पहले खुद को समझना ही सबसे बडी तकलीफ़ हैं. और जिंदगी के इतने सारे बिखरे टुकडोंमेसे मैं खुदको कैसे पहचानूँ? उसमेसे कौनसी सच्चाई मेरी अपनी हैं? और कौनसी किसी और की परछाई?  ’मै क्या हूँ?’ इस सवाल से बचते, छुपते यहांतक तो आ गया. मगर अब लगता हैं, उस अंतरिम दानव का सामना करनेके सिवा कुछ चारा रहा नही.

मुझे गलत मत समझो. मै खुश हूँ. और अब तो कुछ नया होने जा रहा है जिंदगीमें. खुशी तो बहोत हैं. बस कभी कभी दिखा नही पाता. पता हैं, बडबोला हूँ. मगर ऐसे कुछ मामलोंमें चुप रहना ही पसंद करता हूँ. सबकुछ बोलकर नहीं कहा जाता, ये तुमसे ही तो सीखा है. याद हैं वो तुम्हारी पलक के किनारेपे आके ठहरा हुवा आँसू? उसके बाद तो कुछ कहने सुनने की जरूरत ही नहीं पडी!

मितवा, बस आज भी, फ़िरसे एक बार, बिना कुछ कहे.. सुने.. मुझें समझ लों!

Monday, June 27, 2011

प्रिय

प्रिय,

हो आणि नाही च्या मध्ये हिंदकळत असताना तुला पत्र लिहायला बसलो खरं, पण त्या अवस्थेचा आवेग ओसरल्यावर आणि त्या अस्वस्थतेचा दाह शमन झाल्यावर ’लिहिण्यासारखं काही राहिलंच नाहीये की काय’ अशी एक शंका मनाला चाटून गेलीये. अर्थात माझं अस्तित्वच आता शंकास्पद झाल्यावर अन माझ्या असण्या आणि नसण्यालाच वास्तवाच्या कसोटीवर घासायची गरज पडल्यावर, माझ्या शंकांना इतरच काय, पण मी तरी किती महत्त्व देणारेय कुणास ठावूक!

अर्थात ही अवस्था अशी तशी प्राप्त होत नाही. त्यासाठी अनेक गोष्टी जुळून याव्या लागतात, आणि मुख्य म्हणजे तुझ्या ’जगाला फ़ाट्यावर मारण्याच्या’ स्टेज ला पोहोचावं लागतं. मग कुठे आपलीच ओळख आपल्याला पहिल्यांदा होते. म्हणजे आजूबाजूच्या लोकांच्या नजरांकडे दुर्लक्ष करून स्वत:च स्वत:कडे बघावं लागतं. मग अशावेळी जे दिसेल ते चांगलं असेलच असा हट्ट न धरलेलाच बरा. एरवी, ’इतरांच्या नजरेत आपण’ या रियालिटी टीव्ही शो-सारख्या अष्टौप्रहर चालणार्‍या कार्यक्रमातले आपण कलाकार. त्यातून बाहेर पडणं जर धर्मराज युधिष्ठिराला जमलं नाही तर आपण तर ’धर्म म्हणजे काय?’ असं विचारणारे पापी.

असो. अशा दुर्लभ अवस्थेत पोचल्यावर सरळ निद्रादेवीची आराधना करायची सोडून जर तुला पत्र लिहिण्याचा आचरटपणा करायला घेतलाच आहे, तर तो पूर्णविरामापर्यंत पोहोचवलेला बरा.

प्रिय, शाळेत जर अवघड कविता आवडल्या नाहीत तर मग आता र ला र आणि ट ला ट वाल्या कविता का आवडत नाहीत? थोडंसं जरी मीटर चुकलं तर रावसाहेब होवून ’गल्ली चुकलं काय वो हे पी यल?’ असं स्वत:ला विचारावसं का वाटतं? त्याहून महत्त्वाचं असं की, का जी मुलं मराठीच्या तासाला मुलींची ’त़सली’ (सार्वजनिक ठिकाणी कुठले ही ’बूर्झ्वा’ विचारसरणीला अस्वस्थ करणारे ( असं काहीतरी बरळण्यासाठी मराठीची पुस्तकं वाचावी लागतात हो! फ़क्त अभ्यासाची पुस्तकं वाचून पुरत नाही) शब्द वापरायचे नाहीत हा संकेत मोडवत नाही, अगदी या अवस्थेत सुद्धा) चित्रं बघायची, ती कॉलेजात गेल्यावर कविता करू लागली आणि व. पु. वाचू लागली हे नवलच नाही का? की याला सुद्धा फ़्रॉईड ने काहीतरी नाव देऊन ठेवलंय? (जे काही अति-जाणकार त्यांच्या लेखावरच्या अभिप्रायांमध्ये आमच्या तोंडावर मारणार आहेत?)

अर्थात फ़्रॉईड आठवला कारण त्याच्यावरच्या एक सिनेमाची झलक आम्ही काही तासांपूर्वीच पाहिली. अन्यथा आमची सलगी फ़्राईड राईस शी च जास्त. असो. निदान ’मनाच्या अवस्थेचा अन खराब विनोद मारण्याचा काही संबंध नाही’ हा तरी निष्कर्ष निघाला. अर्थात तो व्यक्तिसापेक्ष जास्त आहे. अन्यथा आमच्या एका हिरडीबहाद्दर मित्राने ते कधीच सिद्ध करून दाखवलंय.

प्रिय, बिफ़ोर सनराईज मध्ये नायक म्हणतो की, ’जर पुनर्जन्म नावाची गोष्ट खरी असेल, तर मग पृथ्वीची लोकसंख्या कशी वाढतीये? हे नवीन जीव जन्माला कुठून येताहेत? किंवा मग असं असेल का की आपण मेल्यानंतर आपल्या आत्म्याचे अनेक तुकडे होत असतील आणि ते पुन्हा जन्माला येत असतील? आणि मग हेच कारण आहे का की ज्यामुळे आपण उभं आयुष्य अधुरं असण्याच्या भावनेत घालवतो? त्या दुसर्‍या तुकड्याच्या शोधात जो आपल्यापासून विलग झाला आह?’

हॉलिवूड वाले लोकं शुद्ध बिनडोक आहेत. जी कल्पना त्यांनी एका सिनेमात एक संवाद म्हणून वापरली त्यावर यश चोप्राने एक आख्खा सिनेमा काढला (’के कोई हैं जो मेरे लिये बनाया गया हैं’ वगैरे वगैरे शेण). खरंच त्यांनी गॉडफ़ादर काढण्याच्या आधी जरा रामू शी चर्चा करायला हवी होती. रामू म्हणजे, राजेंद्र क्षिरसागरचा जो मित्र आहे ना, तो! त्याने एका गॉडफ़ादरच्या प्रसंगावर चार सिनेमे बनवून दिले असते. ते ही कमी खर्चात आणि वीजबचत करून. त्याला असंही बिन दाढीच्या कलाकारांचे अंधारात क्लोज अप घ्यायची सवय आहे. त्यामुळे ’इंडियाना जोन्स’ ला टक्कर देणारी ’मायकल कॉर्लिओनीज ऍडव्हेंचर्स’ नावाची मालिका काढून दिली असती त्याने.

असो. जसं मटका खेळणार्‍यांना वाण्याच्या बिलातही ’आकडे’ दिसतात तसेच आम्हाला साक्षात्कारी आणि आयुष्य बदलण्याची क्षमता असणार्‍या प्रसंगांमध्ये सिनेमे सुचतात.

तर प्रिय, तू काहीही म्हण. म्हणजे तू काहीतरी म्हणावंस म्हणूनच हे पत्र लिहायला घेतलं होतं. पण आता असं वाटू लागलंय की मी बोलण्याच्या पलिकडे गेलोय. म्हणजे काय ते मला नाही माहीत. पण बाहेर होणारी सकाळ ही त्या आतल्या उजेडाने झालीये असं काहीतरी...

नेहमीप्रमाणे, तुला कळेलंच मी काय बोलतोय ते. आणि नाहीच कळलं तर सोडून दे. माझं मला तरी कुठे कळलंय....



Saturday, March 26, 2011

शेवटची कविता

बर्‍याच दिवसांपासून लिहिण्यासाठी काही सुचत नव्हतं. मग सुचलं तेव्हा वेळ नव्हता. अखेर बरेच ग्रह तारे एका रेषेत येउन आजचा दिवस (रात्र) उजाडला.

या पोस्ट ला माझ्या ब्लॉगच्या संदर्भात बर्‍याच बाबतीत ’पहिलं’ असण्याचा मान मिळाला आहे.

श्रद्धा भोवड नावाच्या माझ्या अत्यंत आवडत्या ब्लॉगलेखिकेने मी ’मला कुणी खो च देत नाही’ म्हणून गळा काढल्यानंतर दया येउन मावसबोलीतली कविता लिहिण्याचा खो दिला. असा खो कुणी मला देण्याची आणि मी तो घेण्याची ही पहिलीच वेळ.

कुठल्याही एका भाषेवर असायला हवी तितकी मजबूत पकड नसल्याने आपण करतो तो अनुवाद म्हणजे मध्यम आकलनाकडून मध्यम शब्दरचनेकडे असा त्या कवितेचा प्रवास असतो हे लक्षात आल्यानंतरही हट्टाने अनुवादित केलेली ही पहिलीच कविता.

या वर्षातला हा माझा पहिलाच लेख.

सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे मला या वाढदिवसाला एक अतिशय सुंदर जर्नल (डायरी म्हणत नाहीए कारण त्यात तारखा वगैरे नाहीएत) आणि एक दुर्मिळ पेन भेट मिळालं. त्या जर्नलवरती लिहिलेली ही पहिलीच कविता.
कवितेकडे जाण्याआधी थोडंस त्या ऑसम जर्नलबद्दल (मला या शब्दावरून एकदम जर्नेलसिंग भिंद्रनवाले ची आठवण झाली). ’द ग्रेट गॅट्स्बी’ ही माझी एक अत्यंत आवडती कादंबरी. या जर्नलच्या मुखपृष्ठावर एफ़. स्कॉट फ़िट्झ्जेराल्ड या त्या कादंबरीच्या लेखकाची स्वाक्षरी आणि कादंबरीच्या मॅन्युस्क्रिप्ट चं त्याच्या हस्ताक्षरातं पहिलं पान छापलंय. त्याच्या बारीक अक्षरामुळे आणि अक्षरांच्या आणि मुखपृष्ठाच्या रंगसंगतीमुळे लांबून पाहिलं की ’हे अलिफ़ लैला किंवा अशाच कुठल्या तरी अरबी भाषेतल्या सुरस आणि चमत्कारिक कथांचं पुस्तक आहे की काय’ असा भास होतो.

आता थोडं कवी आणि कवितेबद्दल. रॉबर्ट डेस्नॉस या फ़्रेंच Surrealist कवीच्या ’Le dernier poème' (The Last Poem) या फ़्रेंच कवितेचा इंग्रजी अनुवाद नुकताच वाचनात आला. प्रेम आणि दु:ख या माझ्या दोन आवडत्या विषयांवरची ही छोटीशी कविता मला खूपच भावून गेली. म्हणून तिच्या मराठी अनुवादाचा हा प्रयत्न. मूळ कवितेला न्याय देता आला नाही तरी निदान या माध्यमातून दोन चार लोकांची या सुंदर कवितेशी ओळख तरी व्हावी हा त्यामागचा उद्देश.

मूळ फ़्रेंच कविता

Le Dernier poème

J’ai rêvé tellement fort de toi,
J’ai tellement marché, tellement parlé,
Tellement aimé ton ombre,
Qu’il ne me reste plus rien de toi.

Il me reste d’être l’ombre parmi les ombres
D’être cent fois plus ombre que l’ombre
D’être l’ombre qui viendra et reviendra
dans ta vie ensoleillée.


इंग्रजी अनुवाद

I have dreamed so much of you,
Walked so often, talked so often with you,
Loved your shadow so much.
Nothing is left me of you.
Nothing is left of me but a shadow among shadows,
A being a hundred times more shadowy than a shadow,
A shadowy being who comes, and comes again, in your sunlit life.


मराठी अनुवाद

मी तुझी अगणित स्वप्नं पाहिली

तुझ्यासह आणि तुझ्याबद्दल
कितीकदा चाललो, कितीकदा बोललो,

तुझ्या छायेवर इतकं प्रेम केलं
की आता तुझा अंशही माझ्यात उरला नाहीए,

माझंही अस्तित्त्व आता अगणित छायांपैकी
एक बनून गेलंय,

छायेपेक्षाही अंधुक, अस्थिर आणि असहाय्य,

अशी छाया जी हळूच कधीतरी
सोनकिरणांनी उजळल्या तुझ्या आयुष्यात डोकावते...

*****************************************

कवितेचा सगळ्यात थक्क करून सोडणारा भाग म्हणजे ती डेस्नॉस ने १९४५ साली तेरेझिनाच्या छळ छावणी मध्ये असताना लिहिली होती. हा संदर्भ या प्रेमकवितेला एक वेगळाच अर्थ देऊन जातो. नाही का?